Nếu làm một động tác tìm kiếm nho nhỏ trên Bookreview, hẳn không ít người sẽ giật mình nếu biết số lượng tự truyện trong làng văn học thế giới năm 2009 đã gần gấp đôi con số của năm 2008. Không nói đâu xa, ngay tại thị trường sách Việt Nam, những cuốn hồi kí cũng đang dần chiếm được chỗ đứng nhất định với hàng loạt tác phẩm văn học dịch cũng như sách nội văn xuất bản gần đây. Vậy thể loại này thật sự là “mỏ vàng ngầm” hay chỉ là mốt?

Ngôi sao và  những câu chuyện dở khóc dở  cuời…

Khi nhắc đến tự  truyện - hồi kí, các độc giả thường dễ dàng liên tưởng đến người nổi tiếng. Dĩ nhiên là ai cũng thấy tò mò về “cuộc sống thật” của những con người đã làm thay đổi cả thế giới. Và khi thông tin đa chiều như ngày nay, thì câu chuyện được kể từ chính “khổ chủ” chắc chắn sẽ được quan tâm và tin cậy hơn cả. Với người viết, tự thuật về cuộc sống “hào nhoáng” của mình vừa để chia sẻ quan điểm sống hay những bí mật thú vị, vừa là một cách tuyệt vời để tiếp cận công chúng. Bằng cách này, những nhà văn “tay ngang” cũng thu hút được sự quan tâm của báo chí và tự PR cho bản thân một cách đầy hiệu quả.

Một điển hình thành công phải kể đến cuốn hồi kí My life (Đời tôi) của cựu tổng thống Hoa Kì Bill Clinton ra mắt cuối năm 2004, đã được dịch và xuất bản tại hơn 20 quốc gia, trong đó có Việt Nam. Cuốn sách đã nhận được phản ứng rất tốt từ thị trường, với hơn 3 triệu bản được tiêu thụ sau 4 lần tái bản (đến nay vẫn là một trong những kỉ lục của dòng sách tự truyện) và được dư luận đánh giá rất cao. Hay như cuốn tự truyện Moonwalk của ông hoàng nhạc Pop Micheal Jackson đình đám suốt những năm cuối thập kỉ 90, đã khẳng định và gắn liền tên tuổi của anh với điệu nhảy “thương hiệu” này cũng vừa được tái bản.


Tuy vậy, không phải “sao” nào viết tự truyện cũng thành công, và thậm chí đôi khi, những cuốn tự truyện cũng trở thành một con dao hai lưỡi: thay vì đánh bóng tên tuổi cho họ thì lại gây ra đem lại không ít tai tiếng. Đơn cử như tự truyện Yêu và Sống của Lê Vân, từng gây nên cơn sốt trái chiều của dư luận trong nước với những câu chuyện “giật mình” về gia đình. Sau khi cuốn truyện xuất bản, Lê Vân đã nhận được rất nhiều phản ứng khác nhau từ người đọc và  hình ảnh đẹp của nữ diễn viên này trong mắt một số khán giả đã không còn được như trước.


Dù có chủ đích tạo scandal hay không, thì khá nhiều cuốn hồi kí thật sự không có giá trị văn học hay cốt truyện mà chỉ đơn giản là “vạch áo cho người xem lưng” nhằm câu khách. Và thế là, xu hướng thuê người “chắp bút” và phát hành hồi kí nhanh chóng trở thành… mốt ! Ví dụ tiêu biểu là cuốn tự truyện sau sự cố ảnh nóng của cô ca sĩ Đài Loan Chung Hân Đồng, hay cuốn My side của danh thủ bóng đá David Beckham. Hầu hết các cuốn sách loại này đều chỉ hướng tới mục đích thương mại mà quên đi mất rằng, bản thân cuốn tự truyện cũng nói lên rất nhiều điều về nhân cách của “nhân vật chính”.


Tự truyện của người không-nổi-tiếng

Nếu như hồi kí của các ngôi sao thu hút được công chúng phần lớn là nhờ tên tuổi của “tác giả” đã quá quen thuộc, thì những năm gần đây, một dòng tự truyện mới đã được hình thành: tự truyện của những người vô danh. Nhưng như vậy thì điều gì mới khiến cuốn tự truyện của họ thu hút được độc giả? Đáp án chính là cuộc sống và những trải nghiệm đặc biệt của họ - thứ mà không phải “người bình thường” nào cũng từng biết tới!

Chứa đựng những câu chuyện mang tính thời đại, đó chính là điểm mạnh của những cuốn tự truyện này đem lại. Khi người ta đã chán ngấy các câu chuyện tình lãng mạn, thì đọc hồi kí của “những kẻ vô danh” này, cả thế giới sẽ phải giật mình về mảng tối trong cuộc sống, hay thế giới khốn cùng và khủng khiếp của những nghề nghiệp “đặc biệt”.  

Đó là cách mà cuốn Người tù bé nhỏ của Jane Elliott đã gây sửng sốt cho từng độc giả của mình với câu chuyện đời có thật rằng cô từng bị lạm dụng suốt 17 năm bởi người cha dượng bệnh hoạn. Hay như thế giới của những cô gái “bị xã hội đẩy đi làm điếm” như Alice trong tự thuật Hãy hỏi Alice hay tác giả Laura D. với cuốn Lạc lối. Những trải nghiệm đầy nhân văn của nhà báo người Đức bị mắc bệnh AIDS Benjamin Prufer nhắc đến trong hồi kí Sống từng ngày cũng là một trong số này.


Rõ ràng, tự truyện - hồi kí là một “mảnh đất” giàu tiềm năng khai phá trong văn học, nhưng để đạt được thành công thì lại chẳng hề đơn giản. Và  một tác phẩm cần phải tìm thấy sự đồng điệu trong cả nhận thức của tác giả lẫn nhu cầu của người đọc thì mới có thể “lên ngôi” thật sự giữa thị trường sách!